Society 5.0 Festival 2024 verkent een digitale samenleving waarin de mens centraal staat

Niet technologie maar sociale relaties moeten weer centraal staan in een samenleving. Dat is de boodschap van het Society 5.0 Festival dat plaatsvond op 9 & 10 oktober 2024. Daarvoor moeten we beter luisteren –  naar onszelf én naar de ander. “Houden wij controle over het internet, of laten we dat over aan de tech-industrie?”

“Er zijn mensen die denken in mogelijkheden en mensen die uitgaan van de status quo. Wat we nodig hebben zijn de mogelijkheidsdenkers. Mensen die geloven dat we de wereld van morgen kunnen vormgeven. Dat we een keuze hebben.” Met deze positieve woorden trapt Marleen Stikker, directeur van onderzoeksinstelling Waag, het Society 5.0 Festival af. Dit kennisfestival is een verkenning van een technologische samenleving waarin inclusieve en duurzame waarden centraal staan. Oftewel: hoe vinden we een balans tussen menselijke waarden en technologische vooruitgang?

Tech-filosoof Stikker is daar duidelijk in: “Bij de ontwikkeling van technologie moeten de menselijke waarden centraal staan. Dus niet alleen techneuten maar ook ontwerpers en menswetenschappers moeten al bij de ontwikkeling ervan aan de knoppen zitten.” Hiermee sluit Stikker naadloos aan bij het thema van de derde editie van het Society 5.0 Festival: Transforming the social fabric. Vrij vertaald: de manier waarop onze samenleving is georganiseerd moet verschuiven van transacties naar relaties.

De techno-fix is een illusie

Als we het over technologie hebben, wordt steeds vaker kunstmatige intelligentie bedoeld. Er is bijna geen aspect van de samenleving dat er niet door wordt beïnvloed. Het brengt bedreigingen als nepnieuws, privacyschending en een kenniskloof zelfs in een stroomversnelling. Dus volgt na de keynote van Stikker het programma How can AI sustain us door VPRO Medialab. De Vlaamse ‘longterm thinker’ Fredo de Smet zet vraagtekens bij het geloof dat technologie grote problemen als klimaatcrisis, ongelijkheid en uitholling van de democratie zal oplossen. “Deze techno-fix is een illusie.” Sterker nog, de energievraag en polarisatie worden alleen maar verergerd door AI. De reële oplossing: “Een fix van onze collectieve mindset”, aldus De Smet. “We moeten niet slaafs technologie volgen maar voorwaarden stellen. Dus niet: wat kan AI ons leren maar wat leren wij AI.”

“We need to rewild the internet!”

De tweede festivaldag wordt afgetrapt door de Ierse tech-criticus Maria Farrell met het pleidooi We need to rewild the internet. De huidige macht over het internet is geconcentreerd bij een handvol tech-ondernemingen. Communicatie? Voor meer dan 80 procent in handen van Google (Gmail) en Meta (Whatsapp, Instagram, Facebook). De controle over de media: Apple (iStore) en Google (Playstore). Winkelen? Amazon. De individuele gebruiker moet de controle over het internet terugkrijgen. Dat kan alleen door het internet weer in stukken te hakken. Farrell gebruikt daarvoor de metafoor van de agrarische monocultuur die de bodem uitput en voedselvoorziening versimpelt, terwijl wildgroei zorgt voor duurzame diversiteit. “Houden wij controle over het internet, of laten we dat over aan de tech-industrie?”

Een ‘verwilderd’ internet als tegenwicht voor de macht van een handjevol tech-ondernemers die het niet zo nauw nemen met democratische waarden – dat klinkt logisch. Alleen, hoe doe je dat? “Kies voor gedecentraliseerde netwerken als Fediverse of Mastodont. Ga bloggen. Start een nieuwsbrief. Kortom, neem het heft in handen”, aldus Farrell. Al kan de overheid daarbij best een handje helpen, zegt spreker Julia Jansen, die met haar kritische kunstinstallaties de macht van big tech bevraagt. “Waarom geen Tiktok-taks of een ChatGPT-quotum?” Het klinkt paradoxaal maar om het internet weer open en vrij te maken, moet het ook worden gereguleerd.

“Algoritmes kunnen niet huilen”.

We zouden het bijna vergeten in dit digitale tijdperk van AI en filterbubbels maar menselijk contact ligt aan de basis van een goed functionerende samenleving. Maar hoe doen we dat ook al weer, contact maken? Om bij het thema van dit kennisfestival te blijven: hoe verzorgen en voeden we het sociale weefsel in een samenleving die steeds digitaler wordt? Door te luisteren (listen), te verzorgen (nurture), te repareren (repair) en te transformeren (transform).

Nu de polarisatie steeds groter wordt, is het belangrijker dan ooit om echt naar elkaar te luisteren. Niet alleen horen, maar oprecht luisteren, met de intentie om verbinding te zoeken. Dat bepleit Miriam Rasch, auteur van het boek Luisteroefeningen. Door internet heeft iedereen een stem. Wat natuurlijk goed en emanciperend is, denk aan bewegingen als Metoo en Black Lives Matters. Maar als iedereen praat, wie luistert er dan nog, vraagt Rasch zich af. Terwijl goed luisteren de basis van krachtige sociale relaties is, oftewel ons social fabric.

Maar weten we nog wel hoe we moeten luisteren? “Dat vergt openheid en transparantie, met ruimte voor emotie en twijfel. Het vraagt ook om een focus op de ander, zowel van de verteller als de luisteraar.” Inderdaad, diep menselijke kwaliteiten. “Luisteren is in alles het tegenovergestelde van het algoritme, dat niet luistert en niet open en transparant is. Algoritmes kunnen niet huilen.” Ook voor een “fix van de collectieve mentaliteit” (Fredo de Smet) is luisteren van cruciaal belang. “Door te luisteren kun je jouw wereld veranderen.”

Ruimte voor menselijke emoties in een door tech gedomineerde wereld

De andere drie menselijke kwaliteiten – verzorgen, repareren en transformeren – komen vooral aan bod in de praktische casestudies, kleinschalige workshops en andere break-outsessies. Deelnemers van het Society 5.0 Festival kunnen naast luisteren zelf ook meedenken en vooral meedoen. Ian Forrester, digitaal-onderzoeker van de Britse televisieomroep BBC, gaat in een besloten sessie op zelfonderzoek in het gebruik van sociale media. Met soms confronterende conclusies over tijdverspilling, filterbubbels en Tiktok-verslaving. Of zoals een van deelnemers opmerkt: “Door telkens maar weer naar Instagram te gaan, ben ik het verleerd om mij te vervelen. Maar verveling biedt juist ruimte voor onverwachte ideeën en nieuwe inzichten. Vervelen is een manier om voor jezelf te zorgen.”   

Zelfzorg komt ook aan bod in intieme sessies als How to stay sane while solving the world’s problems? en Talking to your future self. De enormiteit van de problemen kan overweldigend zijn, waardoor een gevoel van zinloosheid en klimaatrouw zelfs de meest positieve ‘mogelijkheidsdenker’ uit het veld wordt geslagen. Terwijl deze diepgevoelde menselijke emoties als woede, empathie, compassie en ook twijfel juist onmisbaar zijn voor het sociale weefsel – zowel online als offline.

Als optimistische tegenhanger zijn er in dit interactieve dagprogramma ook praktische suggesties die hoop bieden op een digitale samenleving waarin menselijke waarden centraal staan. Er worden doe-het-zelf instructies verstrekt voor het maken van een Podwalk (een gps-gestuurde audiotour) of Hoodbots, waarbij wijkbewoners samen een eenvoudige robot ontwikkelen voor klusjes, zoals straatreiniging of boodschappendienst voor ouderen. Met zulke kleine reparaties kan de machtsbalans op internet worden hersteld en voorziet de burger van nieuwe mogelijkheden om zich te verenigen.

Het Society 5.0 Festival is een gezamenlijke zoektocht naar hoe technologie kan bijdragen aan de sociale weerbaarheid van de samenleving. Daarvoor wordt de status-quo van internet en kunstmatige intelligentie bevraagd. Van wie zijn data? Hoe kan iedereen meebeslissen over wat we wel en niet te zien krijgen op het internet? Hoe kan sociale media ons verbinden in plaats van verdelen? Een pasklaar antwoord op deze vragen biedt het programma met vijf keynotes, 21 break-outsessies, vier kunstinstallaties en drie theaterperformances niet. Maar het laat ons wel de mogelijkheden zien.