Welke vaardigheden moeten ontwerpers hebben om bij te dragen aan de complexe maatschappelijke vraagstukken van deze tijd? En hoe kan het onderwijs aansluiten bij deze nieuwe rol van de ontwerper? Deze vragen zijn het uitgangspunt van Designing The Future: Key Competences for Societal Transitions in Higher Education, een paneldiscussie tussen zeven ontwerpers, onderwijsprofessionals en designconsultants. De bijeenkomst was onderdeel van de Creative Skills Week in Amsterdam (16-20 september 2024).
Dat de ontwerper een cruciale bijdrage kan leveren aan maatschappelijke problemen, daarover zijn de zeven deelnemers aan de verkennende denksessie Designing The Future het eens. Maar wat is dan die specifieke kwaliteit van de ontwerper? Deze vraag verkent Martijn de Waal in zijn openingspresentatie. “Maatschappelijke vraagstukken als toegankelijkheid van medische zorg, toenemende welvaartsongelijkheid of misdaadpreventie zijn complex en meervoudig. Daar is geen quick fix voor. Vaak moet er een systemische verandering in gang worden gezet”, aldus de wetenschappelijk directeur van CoE Creative Innovation, een samenwerkingsverband van vier creatieve kennisinstellingen in Amsterdam. Dat vraagt om een onderzoekende en kritische mentaliteit. “Wat is het probleem achter het probleem? Dat moet de ontwerper kunnen zien.”
Een extra complicerende factor is dat deze vraagstukken veranderlijk zijn, waardoor de aanpak ook veranderlijk moet zijn. “Ontwerpers zijn geschoold in het denken vanuit zulke onzekerheden.” Bovendien is er zelden sprake van één “probleemeigenaar” bij maatschappelijke vraagstukken. Daarom moeten alle stakeholders betrokken zijn en meedenken. The whole system must be in the room, in de woorden van de Waal. “De rol van ontwerpers daarbij is nieuwe perspectieven of alternatieve scenario’s aanleveren.” De ontwerper moet niet alleen een teamspeler zijn maar ook de spelverdeler. “Het bij elkaar brengen én houden van de verschillende stakeholders kan allen met empathie en creativiteit.”
Maakkracht
Leren denken vanuit verandering en niet vanuit oplossingen – dat is ook de kernboodschap van social designer Tabo Goudswaard in zijn boek Maakkracht. De aanpak van maatschappelijke vraagstukken – of wicked problems zoals Goudswaard het noemt – is taai door een gebrek aan zowel kennis als consensus. “Er ligt immers geen kant-en-klaar draaiboek.” Ook de kosten en de duur van het proces zijn vaak onzeker en vragen continue om bijsturing. “Leer studenten daarom serendipiteit te omarmen door te vertrouwen op het hart en de intuïtie. Dat leer je door experimenteren en improviseren.” Maar ook: “Leer hoe je anderen moet inspireren en waar nodig overtuigen. Daarvoor moeten ontwerpers een eigen taal ontwikkelen die andere professionals begrijpen. Alleen door samen te onderzoeken en ervaring op te doen komt er ruimte voor verandering.”
Omgekeerd moet de ontwerper ook de taal van zorgmedewerkers of beleidsmakers begrijpen en kunnen spreken. Veel kennis gaat verloren door misverstanden in de communicatie”, zegt Rosa Kieft, hoofd innovatie bij What Design Can Do. Dit internationale platform organiseert conferenties en workshops waarin de ontwerpers zich buigen over vraagstukken als huiselijk geweld, vluchtelingenopvang of klimaatverandering. “Ontwerpers moeten niet alleen de woordelijke taal begrijpen maar ook de ongeschreven regels en de infrastructuur. Als je als ontwerper wilt bijdragen aan toegankelijke zorg, dan moet je ook weten hoe het zorgsysteem werkt.”
Schatgraver, Waakhond & Fikser
Leer studenten vaardigheden die niet direct gelinkt zijn aan de ontwerppraktijk, zoals data-analyse, bedrijfskunde of politicologie, beaamt Paul Blok, opleidingsmanager bij Communication & Multimedia Design bij de Hogeschool van Amsterdam. “De ontwerper moet de mug in de kamer zijn – in positieve zin – door alle stakeholders alert en scherp te houden. Daarvoor moet je als ontwerper verbeelden of vertragen, soms zelfs ontregelen. Maar dat kan alleen als je iedereen begrijpt.”
Om ontwerpers voor te bereiden op maatschappelijke vraagstukken moet het onderwijs een fundamentele draai maken: “De traditionele opvatting van ontwerp als een probleemoplossende discipline moet overboord”, aldus Goudswaard. Omdat elk vraagstuk om een andere aanpak vraagt, moet de ontwerper juist in staat zijn om verschillende rollen aan te nemen. Soms is die rol het geruststellen en overtuigen van de stakeholders. De ontwerper moet dan op zoek gaan naar wat goed gaat en alternatieven aandragen. “De Schatgraver”, noemt Goudswaard deze rol. Op andere momenten moet een breekbaar proces worden bewaakt en is “De Waakhond” nodig. “Dat vereist de lef om een duidelijk persoonlijk standpunt in te nemen. Leer ontwerpers deze autonomie.” Wat ook nodig kan zijn is “De Fikser”, de persoon die politieke of institutionele gevoeligheden herkent én gladstrijkt. “Geef studenten het zelfvertrouwen door ze te trainen in deze verschillende attitudes.”
Boundary Bending
Serendipiteit, zelfvertrouwen, durf, overtuigingskracht. Het zijn ‘zachte’ vaardigheden die je niet uit een boek leert. Misschien wel de meest effectieve voorbereiding op wicked problems is dan ook ontwerpers aan tafel zetten met een concrete casus, zegt Kieft van WDCD. “Ontwerpers zijn intrinsiek gemotiveerd om bij te dragen aan de maatschappij. Het enige wat ze nodig hebben is bevestiging en activatie in de vorm van een concrete vraag. Daarna groeien ze vanzelf in hun rol.” Ruby Hoette, directeur van het Sandberg Instituut vult aan: “Studenten zijn verlamd door de enormiteit van crises als klimaatverandering of nepnieuw. Niets doen wordt soms gezien als de beste optie. Het is daarom cruciaal om studenten te activeren.” De beste manier daarvoor is ze samen een vraagstuk te laten afbakenen en een model voor verandering te ontwikkelen. “Samenwerken leer je door samen te werken.”
Al moet de nadruk in onderwijs blijven liggen op creatieve vaardigheden. “Ontwerpers moeten in staat zijn om originele en onverwachte ideeën te ontwikkelen. Deze verbeeldingskracht kun je trainen”, zegt David Crombie. Nederlandse opleidingen hebben daarin een voorsprong op het buitenland. “Er is hier een lange en rijke traditie in creatieve, multidisciplinaire en niet-hiërarchische processen”, aldus de coördinator van het internationale onderwijsproject CYANOTYPES, een consortium van twintig Europese partners uit de creatieve industrie dat werkt aan een educatieve toolkit voor hun sector.
Inderdaad heeft de Nederlandse overheid de komende drie jaar 9 miljoen euro vrijgemaakt om ontwerpers met programma PONT in te zetten bij maatschappelijke vraagstukken. Lopende projecten gaan onder meer over jeugddetentie en energietransitie. Een vaardigheid waarover ontwerpers moeten beschikken om zulke meervoudige vraagstukken te tackelen is “boundary bending” ofwel kunnen schakelen tussen disciplines, aldus Lotte Vergouwen, Lead Educatie & Reflectie van PONT. “Leer ontwerpers hoe en wanneer ze moeten wisselen tussen Schatgraver of Waakhond”, zegt ze, verwijzend naar de verschillende rollen die Goudswaard onderscheidt. Ook hamert Vergouwen op oprechte betrokkenheid van ontwerpers bij een vraagstuk. “Processen zijn onzeker en langdurig. Even snel een interventie doen en weer door werkt averechts. Moedig studenten aan om vanuit het hart te werken.”
Sensitiviteit
Verbeeldingskracht, improvisatievermogen en een kritische blik – het is meer een mentaliteit dan praktische vaardigheden die ontwerpers moeten aanleren. Maatschappelijke vraagstukken zijn immers complex en louter cognitieve vaardigheden zijn daarvoor ontoereikend. Sensitiviteit, intuïtie en empathie minstens zo belangrijk. Alleen, hoe breng je dat over als onderwijsinstelling?
Dat is bijna een wicked problem op zich, concludeert De Waal in zijn slotwoord. “Het vereist om een iteratieve aanpak waarbij de onderwijsinstellingen voortdurend bijsturen en verbeteren, waarbij de studenten een actieve rol spelen. Bovendien vraagt dit oprechte betrokkenheid en het zoeken naar een nieuwe taal.” Maar vooral: “Ontwerpers opleiden voor maatschappelijke vraagstukken kan alleen met een blijvende commitment.”
Wil je meer informatie, heb je vragen of wil je met ons samenwerken?
Neem contact met ons op.
