Op toekomstfestival Society 5.0 – 15 en 16 oktober in Amsterdam – werden de grote vragen niet geschuwd. Hoe willen we vorm geven aan de hybride wereld waarin we leven? En wat maakt ons nog mens in tijden van filterbubbels en virtual humans? In lezingen, performances, workshops, installaties en discussies verkenden 500 onderzoekers, creatieven, docenten en studenten welke impact technologie op onze samenleving heeft en hoe we daar richting aan kunnen geven.
Save the date! Society 5.0 Festival 2026
3 & 4 november 2026
Door: Rens Lieman
“Digitaal leven heeft het bestaan abstracter en homogener gemaakt,” stelde filosoof Agnes Callard (Universiteit van Chicago) tijdens haar lezing. “Juist daarom is nieuwsgierigheid nu zo belangrijk. Stel elkaar voortdurend vragen met een open mind en hoop dat je ongelijk wordt aangetoond, want dat verrijkt je.
”Die uitnodiging tot verwondering werd met beide handen aangenomen op de vierde editie van Society 5.0 Festival , georganiseerd door het Centre of Expertise Creative Innovation (CoE CI) in samenwerking met VPRO Medialab, EIT Culture & Creativity en The Social Hub.
“Het massale gebruik van dit soort technologie maakt ook dat we gemakkelijk en op grote schaal te beïnvloeden zijn”
Op grote schaal beïnvloedbaar
De Britse techjournalist Jamie Bartlett waarschuwt voor de giftige cocktail van (hyper)gepersonaliseerde algoritmes en AI-chatbots. In een volgepakt auditorium legt hij het uit: “Algoritmes schotelen ons voor wat in ons straatje past en in gesprek met chatbots krijgen we alleen maar lovende woorden terug. Zo worden we voortdurend bevestigd in ons eigen gelijk. Wat gebeurt er dan als we in de fysieke wereld ineens geconfronteerd worden met andersdenkenden? vraagt Bartlett zich af. “Het massale gebruik van dit soort technologie maakt ook dat we gemakkelijk en op grote schaal te beïnvloeden zijn. Bedenk je wat dat kan betekenen voor jullie aanstaande verkiezingen! Om de democratie te laten overleven, moeten we de beperkingen van AI goed begrijpen. En we zouden AI juist moeten inzetten om ons uit te dagen. Geef AI bijvoorbeeld de opdracht om de standpunten van je ‘tegenstanders’ te verdedigen.”
Prikkelende kunst
Veel aandacht op het festival gaat uit naar de kunstinstallaties en performances. Met creatief werk kunnen kunstenaars als geen ander problemen voelbaar maken, een andere toekomst voorstelbaar maken en verschillende perspectieven bieden. Zo stelt multi-instrumentalist Jacco Gardner menselijke creativiteit ter discussie door zijn oude Macintosh- en Atari-computers muziek te laten maken. En in Roman & E.L.I.Z.A., een voorstelling van de Ulrike Quade Company in samenwerking met IDLab (AHK), wordt een overledene tot leven gewekt in VR. De dialoog tussen de acteurs zet aan het denken: hoe denken wij over het eeuwige leven, herinneringen en verlies? Vanuit het publiek komt de vraag: “Kunnen we straks nog wel echt doodgaan?” Precies het soort prikkels dat urban futurist Harmen van Sprang hier zoekt. “Ik kan prima zelf essays lezen, zelf nadenken. Wat ik nodig heb, is dat iets of iemand mij raakt. Dat lukt bij mij het best via de kunst. Daarom kom ik hier elk jaar.”
Amsterdamse wethouder Scholtes: “Belangrijk dat we technologische ontwikkelingen ons niet laten overkomen”
Met een VR-bril op en lichtgevende slangen langs zijn hoofd zit de Amsterdamse wethouder ICT en Digitale Stad Alexander Scholtes midden in een andere werkelijkheid. Hij beleeft Otherworlds, de immersieve XR-installatie van regisseur Sophia Bulgakova, waarin de spirituele band tussen mens en natuur centraal staat. “Als overheid zijn we gewend om ons licht op te steken bij experts, om te onderzoeken, te praten en te luisteren,” zegt Scholtes na afloop. “Maar ik vind dat je ook moet ervaren wat er speelt, daarom ben ik hier.
“Eerder dit jaar publiceerde zijn team de Amsterdamse Visie op AI. Scholtes: “Het is belangrijk om stil te staan bij de mogelijke impact die AI-gebruik heeft op onze stad en haar bewoners. Misschien kunnen we AI inzetten om Amsterdammers gezonder te maken, of om onze communicatie met hen te verbeteren. Maar er zijn ook risico’s. Het belangrijkst is dat we het ons niet allemaal laten overkomen. Noem het Amsterdamse arrogantie, maar ik denk dat wij de toekomst mede kunnen én moeten vormgeven.”
Foto: Jimena Gabriella Gauna
“We zitten vast in het narratief dat big tech ons oplegt: dat de mens lichamelijk beperkt is en dom, dus technologische extensies nodig heeft.”
Technologie ontwerpen voor wat we als samenleving belangrijk vinden
Marleen Stikker, oprichter en directeur van Waag Futurelab en professor of practice aan de Hogeschool van Amsterdam waarschuwt al sinds de opkomst van het internet voor de maatschappelijke risico’s van een dominante tech-industrie. “We zitten vast in het narratief dat big tech ons oplegt: dat de mens lichamelijk beperkt is en dom, dus technologische extensies nodig heeft. We worden aangespoord om snel en veel nieuwe technologie zoals AI te gebruiken, omdat je anders ‘achterblijft’. Maar we kunnen uit dat narratief ontsnappen.” Dat is volgens Stikker nodig omdat die tech-industrie andere belangen dient dan de onze.
Stikker en haar collega’s leren deelnemers in hun sessie hoe technologie ook ontworpen kan worden zodat het dienend is aan wat we als samenleving belangrijk vindt. Dat begint met de vragen: wie zitten er aan tafel, welke belangen willen we dienen en voor wie of wat precies ontwerpen we? Die vragen houden deelnemers aan haar workshop voorop als ze een Nederlands taalmodel à la ChatGPT uitdenken.
“Alsof we voor God spelen”
Ook de opkomst van ‘virtual humans’ komt aan bod. Makers tonen digitale replica’s van onder anderen BNN-oprichter Bart de Graaff en ALS-patiënt Johan, die via AI opnieuw spreken. Virtual human-maker Joris Cornielje benoemt het ongemak dat het publiek al voelde: “Alsof we voor God spelen, nietwaar? Elk onderdeeltje van zo’n virtueel mens is een keuze: de kleding, de lichaamsvorm, de toon en de spreekstijl… Het is raar en confronterend om die keuzes te maken.”
Wel vaker wordtop het Society 5.0 Festival duidelijk dat als je maar diep genoeg in actuele tech-kwesties duikt, je uiteindelijk bij de vraag komt wat het betekent om mens te zijn. En hoe de mens zich verhoudt tot andere mensen en machines.
Bijvoorbeeld in de zeer levendige fishbowl-discussie over ‘AI companionship’, geleid door filosoof en essayist Derk Wijkamp. AI-chatbots zoals ChatGPT worden massaal gebruikt en steeds meer gebruikers ervaren daarin een vorm van gezelschap; of zelfs een vriend,therapeut of liefdespartner. Lost dat onze eenzaamheid op? Of verergert die juist door onze steeds verdergaande interacties met AI?
Deborah Carter neemt actief aan deel aan deze discussie. Namens NewTechKids ontwikkelt ze een AI-curriculum voor basisscholen. “Ik gun kinderen die eerste zoen in het fietsenhok, dat ze dáár wat bij voelen! Voor mij komt verbinding alleen tot stand als ik een ander mens hoor, zie, voel. Maar daarom ben ik juist hier gekomen, ik wil mijn blik verbreden. Dat is goed gelukt, want in deze sessie heb ik geleerd dat er allerlei variaties van verbinding bestaan. Dat dat oké is, maar dat ik kinderen dan wel wil leren dat ook die intermenselijke en zintuiglijke variant bestaat.”
Werk met AI-agents maar “blijf the human in the loop”
Volgens Lilian de Jong van Stichting Toekomstbeeld der Techniek staan betekenisvolle verbindingen online “onder druk”. “Commerciële platformen verdienen aan onze aandacht. Alles is ingericht op blijven scrollen, reageren en klikken. Dat levert veel activiteit op, maar weinig echt contact.” In haar workshop ontwerpen bezoekers digitale ruimtes die juist zijn gebaseerd op publieke waarden: inclusiviteit, veiligheid en autonomie.
Ondertussen worden in de workshop Beyond Prompts AI-agents gebouwd onder leiding van HvA-docenten Mark van der Gun en Joao Loupatty. “We lieten het bewust een beetje misgaan,” zegt Loupatty, “om duidelijk te maken dat je werk nooit volledig uit handen moet geven aan AI. Blijf altijd the human in the loop.”
Optimisme en slagvaardigheid: “Wij hebben invloed”
Twee dagen lang álles bevragen dat onze samenleving maakt — het had gemakkelijk overweldigend kunnen voelen. Maar op de afsluitende borrel tonen bezoekers zich optimistisch en slagvaardig.
Frank Kresin, decaan van de faculteit Digitale Media en Creatieve Industrie aan de Hogeschool van Amsterdam: “Ik denk dat iedereen hier voelt dat we echt invloed hebben op hoe de wereld van morgen eruit ziet. Vergeet niet: daar leiden wij onze studenten voor op, dat ze als creatieven die invloed gaan uitoefenen. Op dit festival hebben we daar handvatten voor aangereikt.”
“Ik ben heel trots op het programma dat we hebben neergezet en heel blij met ons publiek,” zegt festivaldirecteur Esther Hammelburg aan het eind van de tweede dag. “Van zowel sprekers als deelnemers hoor ik dat ze nieuwe inzichten hebben opgedaan, geraakt zijn, skills hebben geleerd en in tijden niet zulke goede, inhoudelijke gesprekken hebben gevoerd. Ik krijg van sprekers complimenten voor ons publiek. “”Het bruist hier!, zegt Esther glimlachend. “Verstand en gevoel, praktijk en theorie, lezingen en kunst — het zijn die combinaties die mensen raken en iets in gang zetten. Ik heb nu al zin in volgend jaar!”
Wil jij er volgend jaar ook bij zijn? Houd 3 en 4 november 2026 alvast vrij in je agenda voor de volgende editie van toekomstfestival Society 5.0. Schrijf je in voor de nieuwsbrief van CoE CI om op de hoogte te blijven.
Wil je meer informatie, heb je vragen of wil je met ons samenwerken?
Neem contact met ons op.
