Wie bepaalt onze vrijheid? Op zoek naar autonomie tijdens het Society 5.0 Festival 2026

Van machines als danspartners tot alternatieven voor big tech: tijdens het Society 5.0 Festival onderzochten kunstenaars, studenten en onderzoekers hoe technologie onze autonomie beïnvloedt. En vooral: hoe we zelf de regie kunnen houden.

Verslag door: Julius Dullaert

Fotografie door: Jimena Gabriella Gauna

Neem eens een kort moment om te reflecteren op de volgende vraag: “Wanneer was de laatste keer dat je het gevoel had dat je autonomie beperkt werd?” Misschien ging het om je lichaam, je gedachten, je creativiteit of je werk. Of om de invloed van technologie of beleid. Misschien voel je zelfs op dit moment een inperking, omdat deze tekst je een opdracht geeft?

De vraag leidde tijdens de opening van het Society 5.0 Festival meteen tot discussie in het Volkshotel. Want wat is autonomie precies? En hoe verandert die in tijden van algoritmes en steeds slimmere technologie? Die vragen stonden op 3 en 4 november centraal tijdens de vijfde editie van het festival, georganiseerd door het Centre of Expertise Creative Innovation (CoE CI), met als thema Reimagining Autonomy.

“We willen jullie niet vertellen wat autonomie is, maar een speelse ruimte creëren waarin we dit samen kunnen onderzoeken,” zegt festivaldirecteur Esther Hammelburg. “Zo kunnen we samen autonomie op een betekenisvolle manier opnieuw vormgeven.”

“We hebben niet alleen tech-studenten nodig maar bijvoorbeeld ook de creatieve sector om kritische vragen te stellen en creatief na te denken”

Dark tech box

Hoe het voelt als technologie je autonomie beïnvloedt, kunnen bezoekers zelf ervaren in verschillende installaties op het festival. “Ik zat net in een ‘dark tech box’,” zegt de Amsterdamse wethouder Melanie van der Horst. “Dat was heel indringend. Ik verdiep me veel in AI als wethouder Digitale Zaken, maar een ervaring van twee minuten doet veel meer dan papieren lezen.”

De installatie komt van de HvA Dark Tech Studio, waar studenten met kritische ‘provocatieven’ de schaduwkanten van technologie onderzoeken. Volgens Van der Horst is het mooi dat zoveel verschillende perspectieven op het festival samenkomen. “We hebben niet alleen tech-studenten nodig maar bijvoorbeeld ook de creatieve sector om kritische vragen te stellen en creatief na te denken. En natuurlijk de gemeente en kennisinstellingen. Zo komen nieuwe ideeën tot stand.”  

De installatie van Chris Garelts, student Immersive Media aan de Nederlandse Filmacademie, laat bezoekers bijvoorbeeld nadenken over de autonomie die ze over hun zelfbeeld hebben. Op drie schermen tegelijk verdrinken scrollende sociale media-feeds je in tientallen beelden en geluiden. “Je vergelijkt jezelf met ideaalbeelden van anderen en voelt je daarom slechter,” zegt Garelts. De meeste bezoekers houden het niet langer dan een minuut vol, met uitzondering van twee kinderen.

“AI bedenkt geen nieuwe creativiteit, maar de meest waarschijnlijke creativiteit”

De blandification van de samenleving

“Heb je wel eens het gevoel dat we allemaal een vergelijkbare soort creativiteit hebben die onze samenleving overneemt?” Met die vraag start keynote-spreker Joey van Zeelen van marktonderzoeksbureau Studio Øutlier zijn betoog. Volgens hem worden onze creatieve autonomie en originaliteit bedreigd. Hij ziet overal tekenen van deze blandification: popmuziek klinkt vaker hetzelfde, meubels hebben steeds saaiere modellen zonder kleur, en zelfs zogenaamde hippe mensen (lees: de havermerkelite), doen elkaar na met dezelfde kleding of door avocado op toast te eten.

Volgens Van Zeelen draagt AI hieraan bij, omdat modellen niet met originele plannen komen: ze zijn vaak gebouwd om gemiddelden van bestaande ideeën te genereren. “AI bedenkt geen nieuwe creativiteit, maar de meest waarschijnlijke creativiteit.” Maar er is hoop, want deze gemiddelde creativiteit spreekt mensen volgens hem niet aan. “Campagnes die dapper zijn, die zijn effectief. We moeten onderwerpen kiezen die mensen ongemakkelijk maken want weird wins.”

Toch kan creatieve autonomie ook bestaan mét AI, denkt Atser Damsma, muzikant en onderzoeker aan het Conservatorium van Amsterdam. We kunnen creatieve processen ook delen met AI in plaats van ze uit te besteden. Dat demonstreert hij met een weefmachine. Wanneer multidisciplinair artiest Stephanie Pan op het podium van het Parool Theater begint te weven met sensoren aan haar armen, reageert een algoritme hierop: het produceert muziek gebaseerd op de vocalen die Pan voor het model heeft opgenomen. “Four, four, three, three,” zingt de machine met haar stem. 

Een optreden van ICK Dans Amsterdam in samenwerking met de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten toont bovendien dat AI ook een digitale danspartner kan zijn. Wanneer danser Hiroki Nunogaki tijdens Prologo d’Entrata / Intuition Machine beweegt, sturen de sensoren in zijn kleding data van zijn bewegingen naar een AI-systeem dat deze in geluid omzet: soms een lange elektronische toon, en dan weer geluiden van een cello of een drumstel.  

“Voor mij is interessant wat een AI-systeem wél kan en een mens niet,” zegt Damsma. “We kunnen een nieuwe vorm van samenwerking vinden en zo een nieuwe vorm van esthetiek bereiken. Ik denk dat in die interactie tussen mens en machine veel potentie zit.”

“Als we onze openbare ruimtes meer op sensorische autonomie inrichten, is dit beter voor iedereen”

Zeggenschap over je lichaam

Autonomie gaat niet alleen over creativiteit, maar ook over lichamelijke vrijheid. Keynote-spreker Rebecca Gomperts, arts en directeur van stichting Women on Waves, noemt verschillende manieren waarop haar team met behulp van technologie vrouwen autonomie teruggeeft over hun lichaam. In landen waar abortus verboden of niet toegankelijk is, bezorgde ze bijvoorbeeld pillen met zogenaamde ‘abortusdrones’ en ‘abortusrobots’.

Tegelijkertijd werkt technologie autonomie over het vrouwelijk lichaam ook tegen: online vindt nog altijd veel censuur van abortusinformatie en -campagnes plaats, zegt Gomperts. “Sociale media posts worden verwijderd door techbedrijven en websites zijn in bepaalde landen niet zichtbaar. We weten ook niet zeker wat wel of niet in de resultaten van zoekmachines verschijnt.”

Ook onze directe omgeving bepaalt hoeveel autonomie we over ons lichaam ervaren. Inholland-onderzoekers Jonathan Evans en Flann Naji bespreken tijdens hun workshop hoe openbare ruimtes beter kunnen worden afgestemd op de sensorische behoeften van verschillende mensen. “Neurodivergente personen kunnen bijvoorbeeld vaak de sterkte van een licht niet aanpassen, terwijl dat voor hen heel vervelend kan zijn,” zegt Naji. “Als we onze openbare ruimtes meer op sensorische autonomie inrichten, is dit beter voor iedereen.”

“Ik had eerst het gevoel dat we niet meer te redden waren van AI, maar deze twee dagen hebben me weer laten geloven dat er hoop is”

Handvatten om autonomie terug te pakken

Een concrete oplossing om autonomie terug te pakken is te vinden tijdens de workshop van Ola Bonetti, onderzoeker bij Waag Futurelab. Ze laat een soort Blackberry-telefoon met antenne zien, als alternatief voor big tech – of hulpmiddel in noodsituaties. Met het apparaat kun je via radiosignalen berichten versturen over een zogenaamd mesh-netwerk. Hiervoor is geen centrale server nodig die berichten controleert of kan beperken, en de software is open source. De deelnemers proberen de apparaten gretig uit. “Brb, building a country on the internet,” verschijnt op een scherm. “Error”, antwoordt iemand grappend.   

Andere ideeën ontstaan in de hackathon, waaraan studenten van verschillende Amsterdamse opleidingen deelnemen. Het winnende team van HvA-studenten ontwikkelde voor freelanceplatform Oddny een spel waarin creatieve zelfstandigen leren omgaan met financiële onzekerheid. Spelers moeten elke maand rekeningen betalen, geld verdienen en hun energieniveau op peil houden. “Het geeft je zelfvertrouwen, want in deze omgeving kun je zien dat het niet erg is om te falen,” zegt student Human-Computer Interaction Rasika Hirekerur. Ze vond de hackathon stressvol, maar de feedback van experts, studenten en freelancers tijdens het festival hielp om het idee verder te ontwikkelen. “Ik zou het zo nog eens doen.”

Na twee dagen autonomie bespreken, ervaren en bekritiseren, voelen de deelnemers van het festival zich tijdens de afsluiting geïnspireerd. “Ik had eerst het gevoel dat we niet meer te redden waren van AI, maar deze twee dagen hebben me weer laten geloven dat er hoop is,” merkt iemand uit het publiek op. Een ander spreekt van een punk-attitude: “Samen kunnen we het systeem gently fucken”.

Festivaldirecteur Esther Hammelburg is blij met de nieuwe hoop onder de festivalbezoekers. Wat zij vooral meeneemt is dat autonomie niet alleen over individuele vrijheid gaat, maar ook over rekening houden met anderen. “Ook als je er zelf niet tegenaan loopt, is het goed om ruimte voor de autonomie van anderen te creëren.”

Wil jij er volgend jaar ook bij zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief van CoE CI om op de hoogte te blijven.