De tweede editie van de Creatieve Krachtsessie verkent de grenzen van immersieve technologie met vier sprekers met zeer diverse achtergronden. Want er is meer dan de vr-bril of augmented reality op de smartphone. Hoe kunnen on- en offline elkaar op een zinvolle manier versterken? Wat kunnen de makers van zulke nieuwe ervaringen leren van podiumkunsten? En hoe zit het eigenlijk met privacy en databescherming?
Bij immersieve technologie wordt al snel gedacht aan vr-brillen en de metaverse, die beloofde digitale wereld waar we zullen werken, shoppen en socializen. Maar immersief kan veel meer zijn dan de laatste digitale trucjes. Het biedt ervaringen waarin de grenzen tussen de fysieke en digitale wereld vervagen, niet alleen met 3D-beelden maar ook met geluid, licht en zelfs tast. Waar de grenzen liggen? Dat wordt verkent op de tweede Creatieve Krachtsessie met de sprekende titel: Immersieve ervaringen: voorbij de headset.
Belichaamde kennis
Deze openbare meet-up van het Centre of Expertise for Creative innovation start met een – hoe kan het anders – immersieve performance van kunstenaar/ontwerper Luna Maurer. Met geel geschminkt gezicht, waardoor ze oogt als een emoticon, filmt zij zichzelf met een soort selfie-helm; dat beeld wordt achter haar geprojecteerd op een groot scherm. Met een indringende monoloog waarschuwt ze voor de optimalisering van het digitale bestaan. Online moet alles snel en makkelijk te bedienen zijn en veel immersieve ervaringen mikken op verwondering – een ruimtewandeling of zwemmen met dolfijnen. Maar waarom is voor emoties als verdriet, boosheid of jaloezie is nauwelijks plek? Daarom roept Maurer op tot “desiging friction”. En uitgerekend immersieve technologie biedt door de zintuigelijke, soms zelfs fysieke ervaringen nieuwe mogelijkheden om deze rafelrandjes van het leven ook digitaal te ervaren. “Technologie moeten we zo toepassen dat het ons juist meer menselijk maakt.”
Aansluitend verkennen vier sprekers uit uiteenlopende disciplines wat dan de reikwijdte van immersief kan zijn. Theaterdocent Erik Lint benadrukt dat een immersieve ervaringen gestoeld is op “het opschorten van betekenis”. Oftewel: “Eerst voelen en beleven, dan pas denken. Denken met je lichaam, zou je ook kunnen zeggen.” Juist de makers van theatrale performances zijn hier geschoold, meent Lint. “Zij zoeken een uitgesproken fysieke interactie met hun publiek. Denk aan dansers die zich tussen het publiek begeven of acteurs die in gesprek gaan met het publiek. Ook met licht, geluid en soms zelfs geur worden meerdere zintuigen geactiveerd.”
Een digitaal namenmonument voor tot slaafgemaakten
Met zijn Interdisciplinair Digitaal Laboratorium (IDLab) geeft Lint nieuwe digitale ontwikkelingen een plek binnen de Academie voor Theater en Dans in Amsterdam. Hoe kunnen digitale technologieën en fysieke performances elkaar versterken, is een terugkerende vraag. “Dat is een nieuw terrein en dat vereist dan ook een open, adaptieve en misschien ook wel zachte houding. We noemen onszelf ook wel The School of Unlearning. We werken niet met een vooropgesteld concept of script maar al experimenterend ontwikkelt zich een immersieve ervaring. Dat komt in de praktijk neer op de studenten die ter plekke een technologie uitproberen en als dat goed werkt, daar vervolgens op voortbouwen. De belichaamde kennis staat voorop.”
Dirk Bertels benadrukt dat we verder moeten kijken dan alleen de technologie om echt boeiende ervaringen te maken. Als senior experience designer bij ontwerpstudio Tellart ontwikkelt hij immersieve museumervaring gebaseerd op AI, VR maar ook op puur fysieke interactie door bezoekers. Een recent project waaraan bij werkt is een digitaal namenmonument voor slaafgemaakten. “In het Joodse namenmonument zijn de slachtoffers gereduceerd tot een steen met een naam. In een digitale omgeving kun je ook de familieverbanden, religieuze achtergrond en de oorspronkelijke etniciteit van de slaafgemaakten weergeven. Dit rijkere instrumentarium maakt de beleving indringender.”
De kracht van live ervaringen
Immersieve ervaring kunnen drempelverlagend werken voor musea en culturele instellingen, meent Bertels. “De ervaring is daar vaak gericht op het verwerken van informatie. Een verstandelijke reflectie. Een immersieve ervaring wakkert verbeelding en verwondering aan. Dat is juist een impulsieve reflex.” De rol van technologie is daarbij dienend. “Als technologie te bepalend wordt, bijvoorbeeld met ingewikkelde knopjes of vr-brillen, dan gaat dat juist ten koste van de fysieke of zelfs emotionele sensatie.”
Maar laten we ook de beperkingen van immersieve ervaringen niet vergeten, betoogt Esther Hammelburg, senior mediaonderzoeker aan de HvA. Neem een Beastie Boys concert in een zweterige tent op het Lowlands Festival. Of een spontaan straatfeest na een EK-overwinning door Oranje. “Natuurlijk kan technologie dat nooit evenaren.” Maar wat het wel kan is een alternatief bieden voor deze “nu-hier-samen” ervaringen. “Digitale meet-ups kunnen bijvoorbeeld beperkingen als tijd en afstand wegnemen.” Als voorbeeld noemt Hammelburg een initiatief tijdens de covid-lockdowns, waarbij mensen achter de laptop willekeurig werden gekoppeld aan iemand die een tentoonstelling bezocht. “De ervaring van de expositie is weliswaar minder intens maar de ontmoeting met een onbekend persoon maakt het toch uniek. Deze immersieve ervaring is niet beter of slechter dan de werkelijkheid, maar vooral anders.” En dat is volgens de HvA-onderzoeker waar de toegevoegde waarde van immersieve ervaringen liggen: “Niet het nabootsen van de realiteit maar juist een nieuwe hybride wereld waarin mensen zich zowel fysiek als digitaal begeven. Alleen een vr-bril of headset is daarvoor te beperkt.”
“Grote techbedrijven kunnen door de versmelting van on- en offline bij immersieve ervaringen hun speelnet vergroten.”
De meet-up wordt net zo afgesloten als deze begon: met een kritische noot. Privacy en databescherming spelen bij immersieve een misschien nog wel grotere rol dan bij het internet. “Met technieken als eye-tracking kunnen nog meer en vooral ook potentieel schadelijke data worden verzameld”, zegt kunstenaar Julia Jansen, die in haar werk de impact van technologie op ons dagelijks bevraagt. “Bovendien kunnen de grote techbedrijven door de versmelting van on- en offline bij immersieve ervaringen hun speelnet vergroten.”
Samenvattend benadrukt de Creatieve Krachsessie over Immersieve ervaringen: voorbij de headset dat technologie dienend moet zijn. Een experimentele en performatieve houding is cruciaal in het maakproces. “We moeten een mix van lichamelijke kennis en cognitieve vaardigheden aanleren”, aldus theaterdocent Lint. Of zoals kunstenaar Luna Maurer het verwoorde in het afsluitende panelgesprek: “Immersieve ervaringen zijn een nieuwe visuele taal die ons op nieuwe manieren kan verbinden.” Maar een ding lijkt zeker: dat zal niet alleen met een headset zijn.
Bio’s
Erik Lint is werkzaam bij de Academie voor Theater en Dans van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Met het IDlab experimenteert hij met docenten en studenten met nieuwe en ‘vergeten’ technologieën in podiumkunst.
Dirk Bertels is Experience Designer bij Tellart, een studio die toekomstvisie, ambachtelijk ontwerp en nieuwe technologieën samenbrengt. Met interactieve installaties en tentoonstellingsontwerp creëert Bertels nieuwe manieren waarop mensen de wereld kunnen verkennen en begrijpen.
Esther Hammelburg is werkzaam als senior onderzoeker en hoofddocent Media & Society bij de Hogeschool van Amsterdam en onderzoekt hoe je online publiek ruimtelijke agency kunt geven met nieuwe vormen van interactie en live-belevingen.
Julia Janssen is kunstenaar en doet in haar werk onderzoek naar de relatie tussen mens, data en AI. Als ambassadeur van Stichting Data Bescherming Nederland vertegenwoordigt ze campagnes tegen misbruik van data door grote techbedrijven.
Luna Maurer is een mixed media-ontwerper en kunstenaar met een focus op de impact van digitale technologieën op het dagelijks leven. Ze onderzoekt menselijke kenmerken door middel van installaties, optredens, webervaringen en films, waarbij ze vaak digitale en fysieke elementen combineert.
Wil je meer informatie, heb je vragen of wil je met ons samenwerken?
Neem contact met ons op.
